เก็บสเต็มเซลล์แล้ว จะรู้ได้ยังไงว่าเซลล์มีคุณภาพ?

การเก็บสเต็มเซลล์เป็นการตัดสินใจที่มองไปไกลกว่าวันนี้ เพราะตั้งแต่วันที่เราเก็บเซลล์ จนถึงวันที่อาจมีโอกาสนำกลับมาใช้จริง อาจผ่านไปอีกหลายสิบปี และเมื่อวันนั้นมาถึง คำถามหนึ่งที่เจ้าของเซลล์อาจสงสัยก็คือ “เซลล์ที่เราเก็บไว้ ยังมีคุณภาพอยู่ไหม?”

เพราะสเต็มเซลล์ไม่ใช่สิ่งที่เราสามารถมอง สัมผัส หรือทดลองก่อนใช้งานได้เหมือนสิ่งของทั่วไป ดังนั้นสิ่งที่ช่วยตอบคำถามเรื่องคุณภาพจึงไม่ใช่การมองด้วยตา แต่คือข้อมูลจากการตรวจทางห้องปฏิบัติการ เช่น Cell Identity, Cell Viability, Cell Count และการตรวจด้านการปนเปื้อน รวมถึงข้อมูลใน COA หรือรายงานคุณภาพของเซลล์ 

ทำไมเราจึงดูคุณภาพสเต็มเซลล์ด้วยตาเปล่าไม่ได้?

เพราะคุณสมบัติสำคัญของเซลล์หลายอย่างไม่สามารถประเมินจากรูปลักษณ์ภายนอกได้ เช่น เซลล์ยังมีชีวิตอยู่เท่าไร เป็นเซลล์ชนิดที่ต้องการจริงหรือไม่ มีจำนวนเท่าไร มีการปนเปื้อนหรือไม่ และยังคงคุณสมบัติบางอย่างที่เกี่ยวข้องกับการนำไปใช้หรือไม่

เมื่อเซลล์ถูกจัดเก็บระยะยาว เจ้าของเซลล์จึงต้องอาศัยข้อมูลที่ตรวจสอบได้จากห้องปฏิบัติการ เพื่อทำความเข้าใจ Biological Asset ที่ตัวเองกำลังจัดเก็บ มากกว่าการอาศัยความรู้สึกว่า “มีเซลล์เก็บอยู่แล้วก็น่าจะพร้อมใช้”

เซลล์มีคุณภาพ แปลว่าผลลัพธ์จะดีเหมือนกันทุกคนไหม?

คำตอบ ผลลัพธ์อาจแตกต่างในแต่ละบุคคล

คุณภาพของเซลล์เป็นหนึ่งในปัจจัยสำคัญก่อนนำเซลล์ไปใช้ โดยสามารถประเมินจากข้อมูลทางห้องปฏิบัติการหลายด้าน เช่น ชนิดของเซลล์ ความมีชีวิต จำนวนเซลล์ ความสะอาดของตัวอย่าง รวมถึงคุณสมบัติอื่น ๆ ที่เหมาะสมกับเซลล์แต่ละชนิด

แต่เมื่อพูดถึง ผลลัพธ์ของ Cell Therapy คุณภาพของเซลล์ไม่ใช่ปัจจัยเดียว เพราะการตอบสนองของร่างกายยังเกี่ยวข้องกับหลายองค์ประกอบร่วมกัน เช่น 

• อายุและภาวะสุขภาพของแต่ละคน
• ระยะของโรค / ระดับความเสื่อม
• คุณภาพและจำนวนเซลล์
• วิธีการนำเซลล์ไปใช้
• พันธุกรรม
• พฤติกรรมสุขภาพในชีวิตประจำวัน

ดังนั้นข้อเท็จจริงคือ “เซลล์มีคุณภาพ” ไม่ได้หมายความว่า “ทุกคนจะได้รับผลลัพธ์เหมือนกัน”

อ่านเพิ่มเติมได้ที่ : 

คุณภาพสเต็มเซลล์ ดูจากอะไร?

คำตอบคือ ต้องดูหลายองค์ประกอบร่วมกัน เซลล์ที่เก็บเป็นเซลล์ชนิดที่ต้องการหรือไม่ ยังมีชีวิตอยู่มากน้อยแค่ไหน มีจำนวนเพียงพอหรือไม่ และตัวอย่างถูกจัดการภายใต้กระบวนการที่เหมาะสมหรือไม่

เพราะถึงแม้จะเป็นสเต็มเซลล์เหมือนกัน แต่ ชนิดของเซลล์ แหล่งที่มา วิธีการคัดแยก เพาะเลี้ยง ตรวจสอบ และจัดเก็บ ล้วนมีส่วนต่อคุณภาพของเซลล์ที่เราจะเก็บไว้ในระยะยาว

ดังนั้น การจะบอกว่าเซลล์มีคุณภาพหรือไม่ จึงไม่ควรดูจากเพียงตัวเลขค่าเดียว แต่ควรดูจาก ข้อมูลการตรวจและกระบวนการดูแลเซลล์โดยรวม

AVIOLA ให้ความสำคัญกับข้อมูลคุณภาพของเซลล์

เพราะการเก็บสเต็มเซลล์เป็นการวางแผนระยะยาว AVIOLA เชื่อว่าเจ้าของเซลล์ไม่ควรได้รับเพียงข้อมูลว่า “จัดเก็บเรียบร้อยแล้ว” แต่ควรสามารถรับรู้ข้อมูลด้านคุณภาพของเซลล์ที่ตัวเองเลือกฝากไว้ด้วย

หลังผ่านกระบวนการตรวจสอบคุณภาพตามที่กำหนด AVIOLA จึงจัดทำ Certificate of Analysis (COA) เพื่อให้เจ้าของเซลล์มีข้อมูลอ้างอิงเกี่ยวกับผลการตรวจของเซลล์ ณ ช่วงเวลานั้น

สำหรับ AVIOLA การมี COA จึงเป็นส่วนหนึ่งของการดูแล Biological Asset ให้เจ้าของเซลล์สามารถเข้าใจและตรวจสอบข้อมูลของสิ่งที่เลือกจัดเก็บไว้สำหรับอนาคตได้

ตัวอย่างการตรวจคุณภาพของเซลล์

1. Cell Identity เซลล์ที่เก็บคือเซลล์ชนิดที่ต้องการจริงหรือไม่?
Cell Identity คือการยืนยันว่าเซลล์ที่ผ่านการคัดแยกหรือเพาะเลี้ยงมีลักษณะสอดคล้องกับเซลล์ชนิดที่ต้องการ เพราะคำว่า “สเต็มเซลล์” ไม่ได้หมายถึงเซลล์เพียงชนิดเดียว

2. Cell Viability เซลล์ยังมีชีวิตอยู่มากน้อยแค่ไหน?
Cell Viability คือสัดส่วนของเซลล์ที่ยังมีชีวิตอยู่ ณ ช่วงเวลาที่ทำการตรวจ เป็นข้อมูลสำคัญในการประเมินคุณภาพของเซลล์ทั้งก่อนจัดเก็บและในขั้นตอนที่เกี่ยวข้องกับการนำเซลล์กลับมาใช้ เพราะปริมาณเซลล์ที่ใช้ในทางการแพทย์อาจแตกต่างกันตาม น้ำหนักตัว ข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ ชนิดของเซลล์ และแนวทางการรักษาของแพทย์

หมายเหตุ: Cell Viability สูง ไม่ได้แปลโดยอัตโนมัติว่าเซลล์จะให้ผลลัพธ์ทางการรักษาที่ดี เพราะ viability เป็นเพียงหนึ่งองค์ประกอบของคุณภาพ

3. Cell Count เราเก็บเซลล์ไว้จำนวนเท่าไร?
Cell Count ช่วยให้รู้ว่าหลังผ่านกระบวนการต่าง ๆ มีเซลล์อยู่ในปริมาณเท่าใด แต่จำนวนเซลล์มากไม่ได้หมายความว่าเซลล์มีคุณภาพดีกว่าเสมอไป
จำนวนต้องพิจารณาร่วมกับชนิดของเซลล์ ความมีชีวิต คุณสมบัติของเซลล์ และวัตถุประสงค์ในการนำไปใช้ ตัวเลขที่สำคัญจึงอาจแตกต่างกันในเซลล์แต่ละประเภท

4. Sterility มีการควบคุมการปนเปื้อนหรือไม่?
เซลล์เป็นวัสดุชีวภาพ การควบคุมการปนเปื้อนจึงสำคัญตั้งแต่การเก็บตัวอย่าง การรับตัวอย่างเข้าสู่ห้องปฏิบัติการ การคัดแยกหรือเพาะเลี้ยง การตรวจคุณภาพ การแช่แข็ง ไปจนถึงการจัดเก็บ

มาตรฐานด้าน Cellular Therapy จึงให้ความสำคัญกับระบบคุณภาพทั้งกระบวนการ ไม่ใช่พิจารณาเพียงจำนวนเซลล์หรือค่าความมีชีวิตเท่านั้น

5. Functional Quality หรือ Potency เซลล์ยังทำหน้าที่ได้หรือไม่?
แม้เซลล์จะยังมีชีวิตอยู่ แต่ไม่ได้หมายความว่าเซลล์จะยังคง ความสามารถในการทำงานทางชีวภาพได้เท่าเดิมเสมอไป

ดังนั้นในบางกรณี จึงมีการประเมิน Potency เพื่อดูว่าเซลล์ยังคงมีคุณสมบัติหรือความสามารถที่เกี่ยวข้องกับการนำไปใช้ตามวัตถุประสงค์หรือไม่

พูดง่าย ๆ คือ
Cell Viability บอกว่า “เซลล์ยังมีชีวิตไหม”
ส่วน Potency บอกว่า “เซลล์ยังทำหน้าที่ที่ควรทำได้หรือไม่”

6. Tumorigenicity / Abnormal Cell Growth เซลล์มีความผิดปกติด้านการเจริญเติบโตหรือไม่?
อีกหนึ่งเรื่องสำคัญของการประเมินคุณภาพเซลล์ คือการตรวจสอบความผิดปกติที่อาจเกี่ยวข้องกับการเจริญเติบโตของเซลล์ เพื่อประเมินว่าเซลล์ยังคงมีลักษณะที่เหมาะสม และไม่แสดงพฤติกรรมผิดปกติที่อาจเพิ่มความกังวลด้านการเกิดก้อนเนื้อหรือเซลล์มะเร็ง

การตรวจในส่วนนี้มีความสำคัญโดยเฉพาะกับเซลล์ที่ผ่านกระบวนการเพาะเลี้ยงเพิ่มจำนวน เพราะนอกจากจะต้องดูว่าเซลล์ยังมีชีวิตและมีจำนวนเพียงพอแล้ว ยังต้องให้ความสำคัญกับ ความเสถียรและความปลอดภัยของเซลล์ก่อนการจัดเก็บหรือนำไปใช้

AVIOLA เป็นหนึ่งในผู้ให้บริการในประเทศไทยที่ให้ความสำคัญกับการประเมินด้าน Tumorigenicity เพิ่มเติม นอกเหนือจากการตรวจคุณภาพพื้นฐานของเซลล์

สรุป

เราไม่สามารถมองสเต็มเซลล์ด้วยตาเปล่าแล้วรู้ได้ทันทีว่า เซลล์นั้นมีคุณภาพมากน้อยแค่ไหน หรือมีความพร้อมสำหรับการนำไปใช้ในอนาคตเพียงใด

การประเมินคุณภาพของเซลล์จึงต้องอาศัย ข้อมูลจากห้องปฏิบัติการหลายด้านร่วมกัน ไม่ว่าจะเป็นชนิดของเซลล์ ความมีชีวิต จำนวนเซลล์ ความสะอาดของตัวอย่าง รวมถึงคุณสมบัติอื่นที่เหมาะสมกับเซลล์แต่ละประเภท

หนึ่งในสิ่งที่ช่วยให้เจ้าของเซลล์เข้าถึงข้อมูลเหล่านี้ได้คือ COA หรือ Certificate of Analysis ซึ่งเป็นเอกสารที่แสดงผลการตรวจคุณภาพของเซลล์ ณ ช่วงเวลาที่ทำการตรวจ อย่างไรก็ตาม สิ่งสำคัญที่ควรเข้าใจคือ คุณภาพของเซลล์ ไม่ได้หมายถึงผลลัพธ์ของ Cell Therapy โดยตรง และ COA ก็ไม่ได้เป็นการรับประกันผลการรักษาในอนาคต เพราะผลลัพธ์ยังขึ้นอยู่กับอีกหลายปัจจัยของแต่ละบุคคล

สำหรับการเก็บสเต็มเซลล์ในระยะยาว สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่เพียงการรู้ว่า “เรามีเซลล์ถูกเก็บไว้” แต่คือการรู้ด้วยว่า “เราเก็บเซลล์อะไรไว้ และมีข้อมูลอะไรที่ช่วยยืนยันคุณภาพของเซลล์นั้น”

เพราะการดูแล Biological Asset อย่างมีข้อมูล คืออีกหนึ่งพื้นฐานของการวางแผนสุขภาพในอนาคตอย่างมีเหตุผล

FAQ

เก็บสเต็มเซลล์แล้วรู้ได้อย่างไรว่าเซลล์ยังมีคุณภาพ?
ต้องอาศัยการตรวจทางห้องปฏิบัติการ ไม่สามารถประเมินด้วยตาเปล่าได้ โดยข้อมูลที่อาจใช้ประกอบการประเมิน ได้แก่ Cell Identity, Cell Viability, Cell Count การตรวจด้านการปนเปื้อน และข้อมูลจาก COA หรือรายงานคุณภาพของเซลล์

Cell Viability คืออะไร?
Cell Viability คือสัดส่วนของเซลล์ที่ยังมีชีวิตอยู่ ณ เวลาที่ตรวจ เป็นข้อมูลสำคัญในการประเมินคุณภาพ แต่ไม่ควรใช้ค่า Viability เพียงตัวเดียวสรุปว่าเซลล์จะมีประสิทธิภาพทางการรักษาหรือให้ผลลัพธ์อย่างไร

COA สเต็มเซลล์คืออะไร?
COA หรือ Certificate of Analysis คือเอกสารรายงานผลการตรวจวิเคราะห์ตัวอย่างหรือผลิตภัณฑ์เซลล์ตามรายการที่กำหนด ช่วยให้เจ้าของเซลล์มีข้อมูลอ้างอิงเกี่ยวกับคุณภาพของเซลล์ ณ ช่วงเวลาที่ทำการตรวจ

มี COA แล้ว แปลว่าสเต็มเซลล์ใช้รักษาได้แน่นอนหรือไม่?
COA ไม่ใช่การรับประกันผลการรักษา แต่เป็นข้อมูลผลตรวจของเซลล์ตามรายการและช่วงเวลาที่กำหนด หากจะนำเซลล์มาใช้จริงในอนาคต ยังต้องพิจารณาคุณภาพเซลล์ ณ เวลานั้น ข้อบ่งชี้ กฎระเบียบ และการประเมินทางการแพทย์

เซลล์ที่แช่แข็งไว้นานยังมีคุณภาพอยู่ไหม?
Cryopreservation ถูกออกแบบมาเพื่อช่วยรักษาสภาพเซลล์ระหว่างการจัดเก็บระยะยาว แต่คุณภาพของเซลล์ยังขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น คุณภาพก่อนแช่แข็ง วิธีการแช่แข็ง ระบบควบคุมอุณหภูมิ การจัดเก็บ และกระบวนการละลายเซลล์ จึงควรพิจารณาระบบคุณภาพทั้งหมด ไม่ใช่ดูเฉพาะระยะเวลาจัดเก็บ